Autor: Dijana:) Tema: Nastanak i svojstva narodne književnosti  (Pročitano 715 puta)

0 članova i 1 gost pregledaju ovu temu.

Van mreže Dijana:)

  • moderator
  • *****
  • poruke: 19.936
  • 3442 date prim. 2313
    • http://loneliness.blogger.ba/
« poslato: 09. mart 2011, 10:36 »
Narodna ili usmena književnost je najstariji vid književnosti stvaranja, nastao u drevnim vremenima, u predistorijskom dobu. Nastala je iz potrebe duhovnog zadovoljstva ljudi, isključivo u usmenom obliku kao jedimo mogućem u vreme kada se nije znalo za pismo.

Narodna književnost je naziv za sva ostvarenja napisane, kusmene književnosti; naziv nastao prema Vukovom određenju: narodna pesma, narodne pripovetke, narodne poslovice, mada ih nikada nije podvodio pod istim nazivom - narodna književnost.

Usmena književnost je od samog početka svoga nastanka bila i ostala nosilac celokupnog društvenog iskustva i duhovnog života čoveka. Radovi koje je on obavljao, običaji, razmišljanja, osećanja - sve se to odražavalo na stvaranje ove književnosti, na formiranje njenih oblika i nastanak posebnih vrsta. Narodna književnost je slika sveukupnog života čoveka starih vremena. U njoj se ogleda: bavljenje raznim delatnostima (zemljoradnja, stočarstvo, lov), rađanje, krštenje, slavlja, ljubav, radost, smrt; sukob pravde i nepravde, podvizi i pobede, zemaljsko i kosmičko, odnos čoveka i prirode.

U početku je imala ritualno-obredni i magijski karakter, a to je bilo u direktnoj vezi sa procesom rada (zemljoradnja, stočarstvo, lov). Svaka aktivnost - priprema za bilo koji posao i početak ma kakvog rada, bilo su praćeni određenim magijskim radnjama i obredima, što je proisticalo iz čovekovih verovanja u sposobnost da se natprirodnim načinom (čarolijama, činima) može uticati na predmete, tajanstvena bića i duhove za koje se verovalo da postoje. Jer, primitivni čovek je verovao da sve što postoji (drveće, životinje, predmeti) ima dušu, kao i to da postoje duhovi koji su iznad nas, izvan telesnog, i, kao takvi, utiču na naš život i upravljaju njime (animizam). Oni su dobri ili, ako su zli, onda ih treba oterati ili umilostiviti određenim ritualima - plesom, pevanjem, korišćenjem čarobnih predmeta, magijom reči (kletve, bajanja). Naravno, sve je to imalo odraz i na narodnu književnost, pa su se mnogovekovni nanosi mnogih tih predstava o prirodi i svetu našli u njoj, očemu posebo svedoče bajke, kletve, basme (bajanja), mitološke i obredne pesme..., a to je, kao što smo isticali, prvobitnoj umetnosti davalo i jedinstveni - sinkretički oblik, u koje je poezija imala tek prateću ulogu u odnosu na pevanje i ples.

Narodna umotvorina je nastajala u narodu u trajala u narodu, uvek se menjajući, nikad ista i konačna. Ona je konačan oblik dobila u kasnim vremenima, kada ju je neko pronašao i zapisao. I narodnu književnu umotvorinu, kao i svako umetničko delo, stvara darovit pojedinac, sa bogatom maštom i smislom za slikovita kazivanja, ali se, u toku kretanja i probijala kroz vreme i prostor, njegovo ime kao stvaraoca izgubilo, a nosilac njegovog trajanja i čuvar postoje sam narod i njegovo kolektivno pamćenje.

Na osnovu dosadašnjeg izlaganja mogao bi se steći utisak da sa pojavom pismenosti i kasnijim visokim stepenom tehnološkog, društvenog i kulturnog razvoja čovečanstva sasvim postoje nastajanja i potreba za stvaranjem novih narodnih umotvorina. Naprotiv, narodna književnost se i dalje stvara kao jedna od alternativnih književnost; i dalje nastaju pesme, anegdote, dosetke, priče na razne teme i u formi "govora", "priča se", "kažu". Sve to uslovljavaju aktuelni događaji i politička kretanja u društvu, ljudi iz politike i javnog života, za čije se sudbine "kaleme" i mnoge izmišljotine, prosto neverovatne, a ipak moguće stvari.

Jedna narodna umotvorina, nije važno koja, uvek je bila i ostala nosilackolektivnog iskustva, kolektivnih nastojanja i shvatanja jedne za jednice na određenom stupnju razvoja svesti njenih članova. Narodna umotvirina se i ne može zamisliti bez opšteg ili kolektovnog u sebi jer bi je to sasvim obesmislilo.

Usmena književnost traje u narodu tako što se prenosi kroz vreme i prostor, s generacije na generaciju. Tako trajući, ona se i menja. Promenljivost je jedna od njenih osnovnih karakteristika. Umotvorina čuva sadržinsko jezgro, osnovnu temu, glavni motiv, ali se menja red reči, rečenica; menja se početak i kraj; produžuje se ili skraćuje, sve u zavisnosti od talenta i rečitosti i mašte prenosioca, od njegovog pamćenja i krativnosti. Iz promenljivosti narodnih umotvorina nastala je tzv. varijantnos, kao posledica vremenskog i prostornog prenošenja. O promenljivosti i varijantnosti, odnosno uslovljenosti narodnih umotvorina, a na primeru pesme, piše Vuk Karadžić 1823. godine u predgovoru za lajpciška izdanja svojih knjiga:

"Jednih pjesama različno pjevanje po narodu pokazuje, očevidno, da sve pjesme nijesu odma (u prvom početku svome) postale onakve kakve su, nego jedan počne i sastavi što, kako on zna, pa poslije, idući od usta do usta, raste i kiti se, a kašto se umanjuje i kvari... Može biti da su ovakve đekoje pjesme o jednom događaju od različni ljudi različno postale..."

Varijantnost je, često, uslovljena i svesnim prilagođavanjem sadržaju i poruke određenoj sredini, odnosima i prilikama u njoj. Primer, jedna te ista anegdota ili dosekta može biti o Bosancu, Srbinu, Rusu ili Amerikancu, sve u zavisnosti koje priča, iz kojih pobuda i kome je prenosi. A to znači da se narod (kolektiv) javlja ne samo kao njen pasivni primalac nego i kao njen recezent - ocenjivač i pažjivi prosuditelj sve što je ispevano ili ispripovedano, kao i način na koji je to učinjeno. I tek ako bi se u jednoj umotvorini (pesmi, priči) otkrili sadržaji i slike koje odgovaraju njegovim predstavama, verovanjima i pogledima na svet, dolazilo bi do identifikacije pevača ili pripovedača ili slušalaca (grupe, manjeg kolektiva), i tek tada bi narodna književna tvorevina mogla ući u život i imala prava na trajanje u toj zajednici. tek tada bi narod postao njen čuvar i prenosnik. Ako bi se pak desilo da je zadovoljstvo ispevanim ili ispripovedanim nepotpuno ili sa delimično, onda bi pod tim utskom i doživljajem, dolazilo do prerade i preinačavanja umotvorina i određenih promena u njoj. Dakle, nešto je zdušno prihvatano i čuvano, a drugo menjano i prilagođavano svojim predstvama i shavanjima. Tako su se javljale promene unutar jedne književne umotvorine i dolazilo do njene pojave u više varijanata.

Jedna od prvobitnih i najstarijih osobina usmene književnosti jeste i njena sinkteričnost, što je naziv za zajednički oblik dve ili više umetnosti. Naraodna književna umotvorina je, dakle, u prvom vremenu svoga razvoja bila sastavni deo pevanja i igre (plesa). To svojstvo se zadržalo do dana današnjeg. Lirska pesma se peva, često, u kolu. Kod kraljičkih, koledarskih i dodolskih pesama (najstarijih po postanku) ima i preodevanje (kostimografija), igre, radnja, dijalog. Sve su to elementi sinkretičkog oblika umetnosti i ostaci drevnih obreda i rituala, o čemu smo već govorili.

Književnost ovoga vida obeležena i tzv. stereotipnost - pisustvo ustaljenih motiva i sižea, isti ili slični očeci: Bio jednom jedan car pa imao... Bože mili čuda velikoga!... Javljaju se ustaljena mesta, stilski klišei: Sabljom manu, odseće mu glavu... britka sablja... koplje ubojito... rujno vino... To izusti pa dušu ispusti... Kada sunce granu i dan osvanu itd. Stereotipnost je posledica siromaštva u jeziku, izrazu i motivima.

A šta su narodne umotvorine, koje su njihove vrednosti i od kakvog su značaja, o tome je govorio i jedan od Vukovih saradnika u borbi za srpski jezik i pravopis - Đuro Daničić. Njegove reči su:

"U narodnim umotvorinama vidiš kako srce narodu kuca, kuda li mu misli prolijeću, pa učiš šta mu valja besjediti i s tvoje strane, ako hoćeš da to slušaš, ako hoćeš da budeš narodni književnik. Narodne su umotvorine sjeme: iz istog sjemena treba da nam nikne književnost. Vuk nam je tim sjemenom njivu posijao: on je narodne umotvorine svake struke prvi počeo kupiti, on ih je najverniji skupio i najvredniji ih svijetu predao..."

Časlav Đorđević - Mr Predrag Lučić
Književnost i srpski jezik

Van mreže Dijana:)

  • moderator
  • *****
  • poruke: 19.936
  • 3442 date prim. 2313
    • http://loneliness.blogger.ba/
« Odgovor #1 poslato: 09. mart 2011, 11:23 »
Sistematizacija narodne književnosti

Narodne pesme

Narodna (usmena) književnost u odnosu na umetničku, mnogo bogatiju, ima svoje posebne vrste i podele na opštem planu. Narodnu književnost čine: stih i proza, tj. narodne pesme i proza.

Prvobitnu podelu narodnih pesama izvršio je Vuk Stefanović Karadžić, podelivši ih na "junačke, koje ljudi pjevaju uz gusle" i na "ženske, koje pjevaju ne samo žene i đevojke, nego i muškarci".

Pod pojmom junačke pesme Vuk je podrazumevao epske pesme, a pod ženskim - lirske narodne pesme. Vuk je, takođe, primetio da se neke pesme nalaze "na međi između ženskih i junačkih pjesama", u kojima su sjedinjeni osećanje (lirsko obeležje) i događaj (elemetan epske pesme). Takve pesme zovu se epsko-lirske pesme.

Prema tome, narodna poezija se deli na:

1. Lirske pesme,
2. Epske pesme i
3. Epsko-lirske pesme.


Časlav Đorđević - Mr Predrag Lučić
Književnost i srpski jezik

Van mreže Venera

  • admin
  • *****
  • poruke: 46.082
  • 4807 date prim. 5423
    • Venerin san
« Odgovor #2 poslato: 27. novembar 2012, 12:56 »
LIRIKA

Lirska narodna poezija predstavlja veoma složenu, usmenu umetnost reči. Tek pažljivim razlistavanjem otkrivaju se skriveni slojevi veoma starih pogleda na svet koji su predstavljajući survivale, urastali u umetničko oblikovanje i produžili da žive uporedo s novijim motivima.

Za srpsku usmenu lirsku poeziju karakteristično je da iskazuje osećanja putem spoljnih zbivanja, mahom posredno, u najstarijim vremenima, izražavajući želje, molbe, radosti i tuge kolektiva, kasnije i individualne emocije. Uvek u sprezi s nekom drugom umetnošću — muzikom, igrom, pokretom, mimikom, ali sa svim tim umetnostima zajedno, narodna lirska pesma deo je svakodnevnog života.

Nastala je u funkciji stočarske i agrarne magije, povezivanja sa svetom stihije i božanstva, bila je spona s precima; ona je i emotivni izraz životnog toka svakog pojedinca, od rođenja do smrti, iskaz erotske i ljubavne čežnje, i zato se pojavljuje u toliko različitih oblika: obrednih i porodičnih, mitoloških i hrišćanskih, pesničkih i ljubavnih.

Obredne pesme, danas mahom odumrle, ravnaju se prema zemljoradničkom kalendaru, prema vremenu setve i ubiranja plodova, slede prirodni ciklus i vezuju se za položaj Sunca, njegovo rađanje, jačanje i umiranje.

Porodične obredne pesme prema savremenoj podeli, sa svoje strane, prate isti, sada čovečji životni krug - rođenja (uspavanke), sazrevanja (svadbene pesme) i smrti (tužbalice), a unutar toga kruga najrazličitija zbivanja koja su ga se doticala u svakodnevici uslovljenoj i istorijskim i društvenim događajima.

Klasična srpska narodna lirika u obliku u kome je do nas došla prevashodno je lirika sela, pre svega izraz različitih vidova patrijarhalne kulture, koja je vekovima opstajala pod našim podnebljem.

Patrijarhalna zdruga, u čijem se okviru zbiva sadržina većine lirskih pesama, ograničava mogućnosti ženinog bitisanja. "Ženske pesme" iskazuju u poslovičnoj konciznosti zahteve koji se pred nju postavljaju. Ti su zahtevi, međutim, uvek isključivo etičke, nikada materijalne prirode. Nevesta treba u mladoženjinu kuću da donese svako dobro "a najviše bilja od umilja/da je mirna kuća u koju će". "Budi, snaho, sobom dobra, /to su darovi", zahtev je koji mladoženjina porodica ponavlja u svadbenim pesmama, a on se, s druge strane, usklađuje s uverenjem siromašen neveste: "ako budu roda gospodskoga / primiće mi cvijet za darove".

Iako neke od pesama progovaraju o siromaštvu, nekad s tugom, nekad s duhovnim sarkazmom, u njim nema ni traga o staleškoj, klasnoj podjarmljenosti, o zavisnosti od gospodara. Čak ni prisilan, mukotrpan kolektivni rad, o kome ima podataka u srpskim srednjovekovnim spomenicima, nije našao mesta u narodnoj lirskoj poeziji. Opevan je kao težak samo ukoliko je reč o prisilnom radu pod turskim gospodarima. Socijalne nevolje u potpunosti su prekriljene nacionalnim.

Posleničke pesme zadržavaju se na druženju, na mobi kao zadružnoj, dobrovoljnoj pomoći u korist svih i kolektivni rad pretvara se u duhovito takmičenje, u nadžnjevanje momka i devojke, u pohvalu devojačkoj vrednoći i izdržljivosti (Nadžnjeva se momak i devojka,/ momak nažnje dvadeset i tri snopa,/ a devojka dvadest i četiri/ Kad ujutru beo dan osvanu,/ momak leži, ni glavu ne diže,/ a devojka sitan vezak veze!).

Posredni, distancirani način iskazivanja srpske lirske pesme, kako je to već više puta zapaženo, ispoljio se u potpunom prožimanju i jedinstvu sadržine i forme. Dešavanje, koje je u lirskoj poeziji samo sredstvo za oblikovanje emocije, zahtevalo je traganja pevača sa najpogodnijim uporednim zbivanjem ili opisom koji će tu emociju izraziti.

U pesmi iz rukopisa nepoznatog Peraštanina "Đevočica pelen bere... mimohodi drobnu ružu" i dvostrukom simbolikom — radnje i značenja — otkriva svoje duševno stanje. Izgubivši u ratu dragog prinuđena je da se uda za nedragog.

Čak i monolog, koji bi trebalo da bude najpogodniji oblik za neposredno iznošenje osećanja, u narodnoj lirskoj pesmi vrlo često predstavlja samo iskazivanje zamišljenog zbivanja u čijem se okviru osećanja objektivizuju ("Volim s dragim po gori oditi,/ glog zobati, s lista vodu piti/ studen kamen pod glavu metati,/ neg' s nedragim po dvoru šetati,/ šećer jesti, u svili spavati").

U obilju motiva srpske narodne lirike treba istaći često ponavljani motiv beskrajne ljubavi sestre prema bratu, nežni odnos snahe i devera, uzdizanje devojačke časti, što osvetljava vedriju stranu patrijarhalne kulture.

Iako preteže poezija sete, ima i pesama o bujnoj zadovoljenoj strasti, o duhovnom nadigravanju i prkosnom izazivanju momka i devojke, o pobuni protiv konvencija. U mnogim pesmama preovlađuje radosno osećanje života. Pesme zavise ne samo od vremena već i od kraja gde su nastale (senzualnije su u južnoj i istočnoj Srbiji, smelijeg izraza u gradovima).

Izuzetno raznovrsnost stiha, od četverca do šesnaesterca, srpska lirika ima tri osnovna strukturna tipa: monološki, dijaloški i narativno-opisni, koji se smenjuje ili upotpunjavaju, te od toga zavisi da li će lirska pesma biti jednočlane, dvočlane ili tročlane kompozicije. Poseban vid čine lirske pesme, takozvani bećarci, koje se sastoje od samo dva deseteračka stiha vedrog, obesnog i podsmešljivog tona ("Ide lola i podig'o glavu/ zap'o nosom o dudovu granu").

Nedeljive od prirode i podneblja, ali i kulture, religije i istorije srpskog naroda, opstalog na međi različitih civilizacija, srpske lirske pesme, kako je Grim zapazio, "sjedinjuju prednosti orijentalne i zapadne lirike". "Njihovo biće je", kaže Grim, "potpuno evropsko, i samo po tananosti i bogatstvu misaonih veza... podsećaju na orijent, ali ne omamljuju. One imaju miris ruže, a nikako ružinog ulja".

Nada Milošević-Đorđević

Van mreže Venera

  • admin
  • *****
  • poruke: 46.082
  • 4807 date prim. 5423
    • Venerin san
« Odgovor #3 poslato: 27. novembar 2012, 12:57 »
PROZNI OBLICI

Svojim osnovnim karakteristikama prozna usmena tradicija uklapa se u međunarodni sistem žanrova i može se podeliti na dve osnovne kategorije — na kategoriju pripovedaka (priče o životinjama i basne, bajke, religiozne priče, novele, šaljive priče i anegdote) i na kategoriju predanja (mitološka, etiološka, istorijska i kulturno-istorijska i legende — delovi folklorizovanih, apokrifnih i kanonskih biografija svetaca). Tome treba dodati i bogat repertoar oblika prihvaćenih u novijoj nauci o folkloru, koja je, u znatnoj meri, stavivši u prvi plan samo proces pripovedanja, prihvatila u svoje okrilje i sva ona ostvarenja što se kreću u okvirima ponovljivih sintaksičkih i kompozicionih struktura.

Dosta bliski pojmu žanra kao "idealnog" modela vrste, upravo zato što su se formirali vekovima u okviru jedinog kontinualnog književno-poetskog sistema, usmeni oblici su taj model sledili, ali su ga i menjali, međusobno se prožimali, ponašajući se kao dinamička konstrukcija. Karakteristika gotovo svih vrsta pripovedaka jeste tendencija ka realističnosti i ka istoricizmu, čak i u onim oblicima koji teže umetnički fiktivnom, kao što je bajka.

Tako se, na primer, u bajci o Pepeljuzi susret s carevićem događa u seoskoj crkvi za vreme "leturđije". Tipska struktura bajke o odlasku glavnog junaka u daleka prostranstva, gde treba da izvrši "neizvršive" zadatke, objektivizuje se u siže o srpskom graničaru koji, da bi se oslobodio večne straže na granici između Austrije i turske, hrišćanstva i islama — mora doneti "tri vražje dlake".

Odlazak u svet avanture u poznatom internacionalnom tipu priče o životinji koja beži od okrutnog gospodara, i kojoj se pridružuju i ostale izmučene životinje, konkretizovan je u srpskoj verziji odmetanjem životinja u hajduke kao jedinom mogućnošću odbrane od zla.

Viša sila, koja u religioznim pripovetkama proverava ponašanje ljudi, susrećući se s njima na ovom svetu i nagrađuje ih ili kažnjava prema hrišćanskom i nacionalnom kodeksu, pojavljuje se često i kao nacionalni svetac, na primer, sveti Sava. Za srpsku usmenu književnost karakteristično je da se mnoge tipične prozne vrste iskazuju u epskom stihu, kao i da herojsko-etička komponenta dobija svoj koncentrovani, ponekad porodični izraz u ratničko-patrijarhalnoj anegdoti. Duhovita verbalna nadigravanja, podvale, mudri odgovori na postavljena pitanja, koji u noveli često vode radnju, u šaljivoj priči su osnovno motivsko tkivo.

Šaljiva priča se pojavljuje u nizu fleksibilnih oblika, od humorističke igre rečima do inscenacije u kojoj dolazi do izražaja humor situacije, naravi i karaktera. Kao predstavnici nacionalne psihologije, ali i nosioci samo po jedne opšteljudske osobine, bila to mudrost, glupost, pokvarenost... pojavljuju se tipski likovi u potenciranim situacijama, u kojima će te osobine doći do najboljeg izražaja. Najpoznatiji je nacionalni tipski lik dovitljivac Era, seljak koji pobedu nad protivnikom (najčešće Turčinom, ali i raznim predstavnicima vlasti) zadobija umom i žilavom upornošću.

Realistički, i svojevrstan "nadrealistični", humoristički korpus obuhvata veliki broj raznorodnih oblika priča koje se i danas stvaraju (anegdote, vicevi, priče iz života).

Predanja predstavljaju osobenu usmenu istoriju ljudskog i nacionalnog duha. Razjašnjavaju i tumače sve što je nastalo i opstalo i na duhovnom i na materijalnom planu, i težeći za uverljivošću, vezuje se za mesta i pozivaju na svedoke i očevice koji bi potvrdili istinitost kazivanja. Polazna pretpostavka na kojoj se predanja zasnivaju — da u njihovu verodostojnost ne smeju sumnjati ni pripovedač ni slušaoci — zahtevala je poseban vid umetničkog oblikovanja.

Komunicirajući putem sižejnih obrazaca, emotivno obojenih slika — motiva, usvojenih u tradiciji, kojima iskazuje narodno mišljenje o istorijskom događaju ili liku, istorijsko predanje iznosi ga kao autentičnu, kulturno-istorijsku činjenicu. Dobijajući svoju figurativnost, narodno mišljenje kao takvo opstaje i prenosi se s generacije na generaciju poistovećujući se s obrascem koji se iskazuje. Uvek pod određenim emotivnim nabojem, često s elementima mitskog, istorijsko predanje povezuje slušanje s precima. U srpskoj tradiciji veoma razvijena, istorijska predanja igraju važnu ulogu u očuvanju nacionalnog identiteta i samosvesti. Takva su predanja o Marku Kraljeviću, njegovoj natprirodnoj moći, sticanju snage, odabiranju konja, i njegovim tragovima širom zemlje, koji "dokazuju" istinitost kazivanja o njemu ili o svetom Savi i Svetom Simeonu, koji se poput antičkih bogova, ili hrišćanskih anđela, pojavljuju u bitkama ispred pukova, štite ratnike svog naroda i omogućuju im pobedu. S druge strane, takva su i predanja o negativnim junacima. Jednom uvedena slika izdajstva ili uzurpatorstva prestola, ubice ili izdajnika primenjena na određenu ličnost tako se žilavo održava u tradiciji da je teško potiskuju gole istorijske činjenice. Tako Vukašin Mrnjavčević ostaje ubica "nejakog Uroša", sina cara Dušana i prestolonaslednika srpskog carstva, a Vuk Branković — pojam izdajnika.

Demonološka predanja kratkom inscenacijom dramatizuju verovanja u natprirodna bića (iz međunarodnog ili nacionalnog kataloga), dajući njihov portret i ponašanje u susretu s ljudima; u okviru internacionalnih shema ta predanja konkretizuju ambijent. U prožimanju s istorijskim i kulturno-istorijskim predanjima i epskom poezijom demonološka predanja doprinose remitologizaciji herojskog sveta, koji je u srpskoj tradiciji prevashodno istoričan.

Veoma rasprostranjena etiološka predanja, kojima je tumačenje porekla pojava i "stvari" u prirodi i društvu osnovna funkcija, pri čemu samo postojanje pojave služi kao dokaz "istinitosti" kazivanja, takođe se jednim svojim delom naslanjaju na istorijska predanja. Tako su po nizu varijanata ptice kukavice postale od sestara kneza Lazara, koje su posle kosovske pogibije neutešno kukale za njim.

Vredno je pomena da su predanja, koja su još braća Grim izdvojila od kategorije pripovedaka, naglasivši da su pripovetke (Marchen) poetičnije a predanja (Sagen) istoričnija, tek sredinom ovog veka ušla u žižu interesovanja evropske i američke nauke, i za njih je tek 1963. godine usvojena međunarodna podela. Vuk Karadžić je, međutim, više od jednog veka ranije ovakvu klasifikaciju anticipirao. U njegovom, za života neobjavljenom delu — Život i običaji naroda srpskoga, poglavlje pod naslovom Vjerovanje u stvari kojijeh nema odgovara demonološkim predanjima evropske klasifikacije, poglavlje o Postanju gdjekojih stvari poklapa se s grupom etioloških predanja, dok poglavlje pod naslovom junaci i konji njihovi obuhvata istorijska i kulturno-istorijska predanja. Izvanredan poznavalac usmene građe, s osećajem za njen oblik i njenu funkciju, Vuk Karadžić je, iskazavši opisnom terminologijom suštinu ovih kategorija, preduhitrio međunarodni naučni tim za celo stoleće.

Vuk narodnu prozu, kao i ostale usmene tvorevine, posmatra kao izraz narodnog duha, ali mu je isto toliko stalo do jezika kojim se taj duh iskazuje a tvorevine oblikuju. Njegov životni cilj da postavi narodni jezik u osnovicu književnog umnogome je diktirao i njegove stavove prema vrstama usmene književnosti. Već u Rječniku 1818. godine Vuk objavljuje više od dvadeset šaljivih pripovedaka i predanja o funkciji objašnjavanja pojedinih reči, da bi kako i sam kaže, "pokazao šta narod o riječi kojoj misli i pripovijeda". U predgovoru zbirci pripovedaka iz 1821. godine, koja je izašla u Beču, u podlisku prvih srpskih književnih novina, proširiće svoja razmišljanja: "Pjesme, zagonetke i pripovijesti (poslovice) to je gotovo narodno knjižestvo kome ništa više ne treba nego ga vjerno, čisto i nepokvareno skupiti; ali u pisanju pripovijetki već treba misliti i riječi namještati (ali opet ne po svome vkusu, nego po svojstvu Srpskoga jezika.."). U tom smislu se Karadžić i poduhvatio stilizacije priča. Koliko je to bilo teško, požalio se još u Rječniku.

Nada Milošević-Đorđević | Projekat Rastko / Istorija srpske kulture | Rastko